به رغم آن که شیخ اشراق به سبب باور به ارباب انواع یا عقول عرضی، فیلسوفی افلاطونی در جهان اسلام محسوب می شود، مقایسه نظریه مثل در اندیشه افلاطون با نظریه رب النوع ها در حکمت اشراق حکایت از آن دارد که، در عین برخی شباهت های کلی، تفاوت هایی نیز میان این دو فیلسوف در خصوص مبادی عالی اشیا وجود دارد. در جستار حاضر ضمن تبیین مقصود این دو فیلسوف از مثل و ارباب انواع به مقایسه این دو نظر پرداخته ایم و به چند مورد از شباهت ها و اختلافات ایشان در این خصوص اشاره خواهیم کرد. همچنین، به عنوان یکی از موضوعات اصلی مورد بحث در این جستار، به مقایسه نظر این دو فیلسوف در باب مثل و ارباب انواع، از دو منظر هستی شناسی و معرفت شناسی، خواهیم پرداخت.

به باور صدرالمتالهین، همه موجودات عالم، متناسب با مرتبه وجودی خود، از آگاهی هم بهره مند هستند. بنابراین حتی اجسام مادی مانند عناصر، جمادات و نباتات که در عرف عام فاقد شعور شمرده می شوند، حظی از آگاهی و علم دارند. صدرا با دو رهیافت مختلف تلاش نموده تا سریان علم به مادیات را از نظر فلسفی توجیه نماید. در راه نخست، از طریق اثبات عینیت مطلق وجود با علم، به اجسام با همان هویت مادی، علم را نسبت داده، و در راه دوم، از طریق اتحاد اجسام با مبادی عقلی (ارباب انواع)، علم را برای آن ها ثابت دانسته است. مسیله اصلی در این مقاله آن است که آیا از این دو رهیافت، نتایج یکسان به دست می آید یا نه؟ و کدام یک از این دو راه قوی تر و برتر از دیگری است؟ در این مقاله، هر دو رهیافت با روش تحلیلی و مقایسه ای مورد بررسی قرار گرفته و ثابت شده است که اولا نتیجه این دو رهیافت یکسان نیست و آگاهی که برای اجسام مادی طبق رهیافت نخست ثابت می شود، از چند جهت با آگاهی که طبق رهیافت دوم اثبات می شود، تفاوت دارد؛ ثانیا رهیافت دوم به دلایلی قوی تر و برتر است.

شناخت حقیقت علم و ادراک و چگونگی حصول ادراکات به طور اعم، و ادراکات عقلی به طور اخص از دیرباز در اندیشه فلاسفه و حکمای مسلمان جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است. صدرالمتالهین از جمله فیلسوفان مسلمانی است که به طور مبسوط و متفاوت از دیگر فیلسوفان به این مساله پرداخته است. در این مقاله، پس از بیان اصول بنیادین اندیشه صدرایی در مورد علم، به تبیین سه نظریه ظاهرا متفاوت از ملاصدرا در خصوص کیفیت حصول ادراکات عقلانی و یا تعقل پرداخته شده است. سپس جمع بین این سه نظریه و ارجاع آن به تحولات و تطورات مختلف نفس بررسی شده است.

مقدمه: یکی از شاخص های سنجش کارآمدی و توسعه از جمله در بخش های بهداشت و درمان رضایت ارباب رجوع از خدمات دستگاه های دولتی ست که برای ارتقای آن طرح تکریم ارباب رجوع اجرا شده است.هدف: ارزیابی نحوه اجرای طرح تکریم ارباب رجوع در بیمارستان های آموزشی رشت در سال 1383مواد و روش ها: پژوهش به صورت مقطعی و توصیفی انجام شده است. جامعه هدف، 6 بیمارستان آموزشی - درمانی رشت بودند. ابزار سنجش چک لیست بود که روایی و پایایی آن مورد تایید کمیته ارتقای کیفیت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار گرفت و با سه روش مشاهده، استفاده از مستندات و داده های ثبت شده و مصاحبه بود. در این تحقیق همه فعالیت های مربوط به برنامه ده گانه طرح تکریم ارباب رجوع مورد بررسی قرار گرفت.نتایج: میانگین امتیازهای «آموزش کارکنان» در این بیمارستان ها 3/43 درصد بود که در حیطه «برنامه شفاف سازی و مستندسازی نحوه ارائه خدمات به ارباب رجوع» 60 درصد، در حیطه «اطلاع رسانی از نحوه ارائه خدمات به مردم»، 3/68 درصد، در حیطه «تدوین منشور اخلاقی سازمان در ارتباط با مردم» 100 درصد، در حیطه «پیش بینی فضا و امکانات مناسب» 3/93 درصد، در برنامه «بهبود و اصلاح روش های ارائه خدمات به مردم» 4/73 درصد، در برنامه «نظرسنجی از مراجعان 6/76، در حیطه «نظارت و بازرسی» 60 درصد، در برنامه «تشویق و تقدیر مدیران و کارکنان موفق 3/53 درصد و درحیطه «نحوه رفتار با مردم» 55 درصد بوده است. میانگین کل امتیازات حاصل از ارزیابی طرح تکریم ارباب رجوع در بیمارستان های آموزشی رشت 34/68 درصد بودکه بیمارستان دکترحشمت با 49/83 درصد و بیمارستان الزهرا (س) با 66/52 درصد به ترتیب بیشترین و کمترین امتیاز را کسب کردند.نتیجه گیری: اجرای طرح تکریم ارباب رجوع در بیمارستان های آموزشی - درمانی رشت با توفیق نسبی روبرو بوده است. با استقرار برنامه تحول در نظام مدیریت به عنوان یکی از ضروریات مهم طرح تکریم ارباب رجوع و همچنین تغییر ملاک های تشویق و تنبیه کارکنان ومدیران از روش سنتی به نحوی که از نظر مشتریان در این مورد استفاده شود، شاهد موفقیت روزافزون این طرح خواهیم بود.

در نظام فیض سهروردی، یکی از کلیدی­ترین مفاهیم، بحث انوار سانحه است. او با معرفی این انوار و نحوه اشراق آنها، و نقشی که در ایجاد ارباب ­انواع دارند، کثرت­های عرضی عقول را به نحو بدیعی توجیه کرد و نشان داد که این ارباب ­انواع، یا سلسله عرضی عقول، نقش اصلی را در پیدایش موجودات در عوالم مادون عقل، یعنی عالم ملکوت و عالم ماده دارند. ملاصدرا که در آثارش، به کرّات از مُثل ­افلاطونی یاد می­کند و خود را مدافع این نظریه می­داند، در مواجهه با نظام فیض سهروردی و خصوصا بحث ارباب ­انواع که معادل همان مثل ­افلاطونی هستند، به شدت متأثر بوده و به دفعات، از این ایده دفاع می­کند و در حقیقت نظام فیض خود را تا حد زیادی از نظام فیض سهروردی به عاریه می­گیرد. لکن صدرا در مواجهه با بحث انوار سانحه، که اساس ایجاد ارباب ­انواع است، پذیرش آن را در تعارض با اصل فعلیت تامّ عقول و تجرد محض آنها می­داند. در این مقاله نشان داده خواهد شد که اولا چنانچه اصل موضع صدرا درخصوص فعلیت تام عقول پذیرفته شود، باز هم می­توان ارباب ­انواع را قبول کرد و با قائل شدن به حیثیت­های مختلف در عقول سلسله طولی، ایجاد سلسله عرضی عقول را توجیه نمود و ثانیا نگارندگان معتقدند که اساسا صدرا در قائل شدن به فعلیت تام عقول، موجّه نبوده و این موضوع، نه تنها یکی از اصول حکمت متعالیه محسوب نمی­شود، بلکه می­تواند در تعارض با سایر مبانی اصلی این دستگاه فلسفی باشد.